برای  آشنایی بیشتر با  تات ها  و شرکت  در بحث درباره  زبان های  باستانی  ایران به  جمع  ما  در  کلوب گویشوران  تات بپیوندید .

http://www.cloob.com/clubname/tatha

Čama manbayenda toləŜ ian tâton num mahv b.

 « اطلس كامل گیتا شناسی» نام كتابی ست از انتشارات موسسه گیتا شناسی . در آن كتاب كه هر سال با تیراژ بالایی چاپ و منتشر می شود و مخاطبان فراوانی از قشر های مختلف ، به ویژه دانش آموزان دارد ، نام و نشان تالشان و تاتها كلا از كشور جمهوری آذربایجان محو شده است .موسسه تالش شناسی در این مورد نامه ای به موسسه مذكور نوشته است كه متن آن ذیلا آمده است :

 مدیر محترم  موسسه گیتا شناسی

 با احترام  .   در  ریزومه  مربوط  به جمهوری آذربایجان ، كه  در كتاب « اطلس جامع گیتا شناسی 88 - 87» از انتشارات آن موسسه  آمده است ، اطلاعات نادرستی دیده می شود كه لازم است برای اطلاع واصلاح به استحضار رسانده شود .

در آن ریزومه ی آماری ، از نژاد ( اقوام و ملیتها ) ی كشور مذكور ، با اینكه از اقلیت های بسیار كوچكی مانند روسها و ارمنی ها یاد شده است ، از تالشان كه بزرگترین اقلیت قومی آن كشورو دارای بیش از یك میلیون نفر نفوس می باشند و  از تاتها كه شمارشان حدود یكصد هزار نفر است ،  نامی به میان نیامده  و  همچنین در بخش شهرهای بزرگ  آن كتاب  به لنكران  كه پس از باكو و گنجه بزرگترین  شهر  جمهوری اذربایجان است ، اشاره ای  نشده . به نظر می رسد منبع مورد استفاده آن موسسه محترم فاقد  اعتبار بوده  و  لذا پیشنهاد  می شود  در این مورد  جهت حصول  اطمینان ، به منابع معتبر متعدد موجود، از جمله كتاب « فرهنگ  تطبیقی  تالشی – تاتی – آذری » از انتشارات شركت سهامی  انتشارمراجعه  فرمایند .12 / 12 / 87

• موسسه گیتا شناسی پس از دریافت نامه موسسه تالش شناسی ، پاسخ مشروح زیر ارسال كرد :

محترما" به استحضار می رساند که ایمیل شما در خصوص تالشان در اطلس جامع گیتاشناسی 87-88 دریافت شد. از توجه و علاقمندی شما نسبت به اطلس گیتاشناسی سپاسگزاریم.

 لطفا" توجه داشته باشید که کلیه منابع ترجمه شده در نشریات گیتاشناسی بسیار معتبر و جهانی می باشند از جمله کتاب بریتانیکا 2008 که متجاوز از 47 سال است که از امریکا دریافت می شود و بخش معرفی کشورهای جهان با کلیه مشخصات از جمله گروه های نژادی عینا" از آن ترجمه شده و به چاپ می رسد. تا کنون در این مدت طولانی به هیچ عنوان دخل و تصرفی در آمارهای رسمی جهانی که در این کتاب موجود است انجام نداده ایم. امروز پیرو ایمیل شما مجددا به کتاب مذکور رجوع شد و هیچگونه نامی از تالشان در آن موجود نبود. همچنین سایر منابع معتبر از جمله کتاب فیشر ( جهان شناسی به متن آلمانی) نیز چنین آماری منتشر نکرده است. همچنین آمارنامه رسمی ایران ( ناشر مرکز آمار ایران) در انتهای کتاب هیچ یادی از این موضوع نکرده است. امید است مطالب تقدیم شده مورد توجه جنابعالی قرار بگیرد.

مجددا از شما سپاسگزاریم. 13 / 12 / 87

با تشکر موسسه گیتاشناسی

•  موسسه تالش شناسی پس از دریافت  پاسخ  بالا كه بیانگر مبرا بودن موسسه گیتا شناسی از محو نام تالشان و تاتها در انتشارات آن موسسه می تواند باشد ، به منظور تبادل نظر و جلب همكاری گیتا شناسی برای احیای نام تالش و تات در منابع مذكور ، نامه مشروح زیر را به آن موسسه ارسال كرد :

  مدیر محترم موسسه گیتا شناسی

 با احترام  و سپاس فراوان از  توجهی كه به نامه اینجانب مبذول فرمودید  . اكنون اگر منابع ایرانی و حتی اسناد و نشریات وزارت امور خارجه نمی تواند مورد رجوع آن موسسه برای اصلاح آمار و احیای هویت یك میلیون تالش جمهوری آذربایجان  باشد و سیاست قوم زدایی استالینی هنوز چیرگی دارد ، استدعا دارم راهنمایی بفرمایید به چه ترتیب و از چه راهی می شود اطلاعات مندرج در اطلس گیتا شناسی را با واقعیات منطبق نمود. قطعا آن موسسه محترم بیشتر از اینجانب به ایران و ایرانیت می اندیشد و برای احیای هویت قوم ایرانی تالش از مساعدت راهنمایی دریغ نخواهد نمود.

با سپاس و امتنان   14/12/87

• و ... تا كنون به این نامه پاسخی داده نشده است !.

روزگار ما از یک دیدگاه عصر تشخص ستیزی است. مردم زمانه رو گردان از هرگونه تبعیض و تفاوت، هراسان از هرنوع تشخیص و تمایز، با شتاب هرچه تمامتر به سوی یکسانی و یکدستی و یکنواختی رانده می شوند. پیروان آیین جهان بینی، طرفداران یکسوگرایی اجتماعی و کارگزاران سوداگری آزاد جهانی می کوشند طرحی بیندازند و سامانی بچینند تا در ناکجاآباد هزاره سوم، همگان زیرسلطه یک نظام اقتصادی نامرئی، همه مثل هم بزایند و مثل هم بزیند و مثل هم بمیرند! با این شتاب که هر روز در هر چهار سوی جهان، مرزهای طبیعی، گسست های ضروری و ناهمداستانی های سالم و لازم می شکنند و فرو می ریزند، دیری نپاید که گیتی عاری از آرایشها و برهنه از شکفتگی و زیبایی هایش که بخش کلانی از آنها ناشی از رویارویی تفاصلها و ناهمتایی هاست، خراب آبادی شود هموار و مستوی که در آن ترک و رومی و چینی و زنگی، همه در پشت رایانه هایشان با کیف های سامسونت دردست و تلفن های همراه در جیب و همبرگر مک دونالد در دهان، همه همسان بزیند و بمیرند.
در عرصه فرهنگ نیز درها گشوده و سرحدات برداشته می شوند. امروزه «ابر و باد و مه و خورشید و فلک» نه، بلکه اجیران حرفه ای حرص و آز سیری ناپذیر سوداگران طرفدار کشورهای بی مرز و فرهنگهای یکرنگ و مبلغان و اتحادیه تراشان تجارت جهانی از طریق اینترنت و فکس و ایمیل و ماهواره و رسانه های گروهی جورواجور دیگر در تلاش اند تا همه جا پسند فردی، منظر شخصی، اندیشه و باور و زبان مستقل و در یک کلام هویت فردی و ملی من و تو را از ما بگیرند و به جایش سلیقه یکسان، جهان نگری یکسان، کردار و پندار و گفتار یکسان صادراتی ارزانی مان دارند. فعله ها، بنایان و معماران چیره دست در خفا و آشکار، دست اندرکار برافراشتن دوباره «برج بابل » اند تا همه زبانها در هر هفت کشور جهان منسوخ شوند و زبانی واحد، این بار نه لسان عبری هدیه یهوه، بلکه انگلیسی ناب آمریکایی در سراسر گیتی رایج گردد!
به گزارش آمارگران یونسکو در طول هزاره ای که پشت سر گذاشتیم، بیش از دو هزار زبان و لهجه و گویش بومی از بین رفته است. باورکردنی نیست که نه در تایلند و مالزی و سنگاپور، نه در رودزیا و اوگاندا و دیگر مستعمرات سابق بریتانیا، بلکه در قلب اروپا در کشوری مثل سوئیس نیمی از مدارس ابتدایی و متوسطه، به اصرار اولیای دانش آموزان، همه درسها را به زبان انگلیسی تدریس می کنند. در این هنگامه بی امان تشخص زدایی فرهنگی، نگهداری جلوه های گوناگون فرهنگ و هویت ملی، از جمله زبان و گویشها چه دشوار شده است و ما در این میان چه غافل مانده ایم.

متن  کامل  مقاله  در ادامه  مطلب

تاتی یکی از کهن ترین زبانهای ايرانی است که بسیاری از ویژگی های زبانهای باستانی ایرانی را حفظ کرده و به عقیده برخی از زبان شناسان و محققان بازمانده زبان مادی است. گویش های  تاتی ، از گویشهای مرکزی ایران است  که به دستة شمال غربی زبانهای ایرانی (شاخه ای از زبانهای هند و اروپایی ) تعلق دارند. گویش تاتی از یک سو با سمنانی و از سوی دیگر با تالشی پیوند دارد. گایگر گویش تاتی را زیرگروه لهجه های خطة خزر می داند (اورانسکی ، ص 317) . واژه تات در تاريخهاي ايراني قبل از صفويه به چشم مي‌خورد، و از زمان شاه عباس كبير به بعد، اكثراً در نوشته‌هاي جهانگردان خارجي اين واژه به تعبير و تعريف درآمده است. اصطلاح تات در ادبیات مکتوب و بیشتر از آن در ادبیات شفاهی ترکی فراوان به کار رفته است (رجوع کنید به دده قورقود کیتابی ص 40 قدری همانجا). با اینکه استعمال این واژه در میان ترکان ساکن ایران رواج داشت (سومر ص 9) و همسایگان فارسی زبان و یکجانشین آنان نیز با آن آشنا بودند انعکاس آن در ادبیات فارسی بسیار اندک است . ظاهرا مولوی (رجوع کنید به ج 3 ص 65 دهخدا همانجا) نخستین شاعر ایرانی است که تات (به معنای ایرانی ) را به کار برده است .

واژه تات یعنی چه ؟

تات در لغت نامه دهخدا چنین آمده است : « تات به قومی فارسی زبان و طایفه ای از ایرانیان اهالی  ولایات شمالی که به لهجه ملی سخن رانند گفته می شود . در قفقاز آن قسمت از ایرانیان را که هنوز زبانشان فارسی مانده تات  گویند . در ایران لرها خود را از ایرانیان تات می دانند. »

آنچه در صد سال اخیر سبب توجه پژوهشگران ایرانی به واژة تات شده است وجود یک دسته گویشهای قدیمی ایرانی در نواحی مختلف نیمة غربی و شمالی ایران است که ترکان ایران و بومیان و فارسی زبانان همان نواحی به تأسی از ترکان آنها را تاتی نامیده اند .
نخستین اشارات به زبان و مردم تات در ادبیات فارسی متعلق به نیمة قرن سیزدهم است . در 1257 عباسقلی باکیخانوف در کتاب گلستان ارم برای نخستین بار به «زبان تات ...که یکی از اصطلاحات فرس قدیم است » و مناطق تات نشین داغستان و شیروان و آذربایجان ــ که بنابر عقیدة رایج در آن زمان اصلشان از فارس بود ــ اشاره کرده است (ص 18ـ 19). پس از او رضاقلی خان هدایت (متوفی 1288) در ذکر وقایع 1247 تا 1248 از اتفاق نظر «ترک و تات» فارس بر ضد خاندان دیوانسالار نوری سخن گفته است (1339 ش ج 10 ص 73). سالها بعد هنگامی که کسروی در حدود 1320ش به تألیف رسالة آذری یا زبان باستان آذربایگان پرداخت گزارشهایی به دست او رسید که حاوی اطلاعات مفیدی دربارة تاتها و زبان تاتی در نواحی آذربایجان بود (رجوع کنید به کسروی ص 357ـ366).
مردمی که امروزه تات نامیده می شوند در نواری منقطع از کوهستان قفقاز تا کوههای خراسان پراکنده اند(برخی از محققان حدس می زنند که ایرانی زبانان تاتی در دورة ساسانیان ، برای نگهبانی از مرزهای شمال غربی پادشاهی ساسانی ، به قفقاز گسیل شده باشند). شمار تاتهای قفقاز در قرن سیزدهم و پیش از آن بسیار بیشتر از امروز بود. به نوشتة باکیخانوف در ناحیة بزرگ باکو بجز شش روستای ترکمن نشین بقیه به زبان تاتی سخن می گفتند (ص 19). تاتهای قفقاز از سه گروه مسلمان و یهودی و مسیحی تشکیل شده اند. تاتهای مسلمان در طبرسران دربند داغستان قبه و شماخی و شبه جزیرة آبشوران در جمهوری آذربایجان ساکن اند. تاتهای یهودی ــ که خود را یهودیهای کوهستانی می نامند ــ در باکو قبه و شماخی آذربایجان دربند و ماخاچ قلعه و بویناک / بویناق داغستان و گروزنی چچنستان سکونت دارند. در جمهوری آذربایجان تا چند سال پیش چند روستای تات زبان مسیحی وجود داشت که در سرشماریها اهالی آنها جزو ارامنه به شمار می آمدند. از جمعیت تاتهای قفقاز آمار دقیقی در دست نیست اما طبق آخرین سرشماریها تاتهای مسلمان حدود پانزده هزار تن و تاتهای یهودی بیش از 000 26 تن بوده اند. این آمار در سالهای اخیر کاملا دگرگون شده است . از سابقة حضور تاتها در قفقاز اطلاع دقیقی در دست نیست بنابر عقیده ای رایج آنان خود را از اعقاب ایرانیانی می پندارند که در دورة ساسانیان به سرحدات شمالی ایران فرستاده شده بوده اند (اورانسکی ص 315ـ317 331 آکینر ص 292ـ296 برجیان ص 222 227 نیز رجوع کنید به حمزه توف ص 245).
در ایران پراکندگی تاتها دامنة بیشتری دارد. تا قرن گذشته مردمی که در سرزمینهای میان مانقوطای سراب و نیر اردبیل سکونت داشتند مخلوطی از تاتها و شاهسونها بودند و طول مسیر رودخانه های بالق لو و قره سو تا رودخانة ارس نیز در دست تاتها بود. اینان در همان زمان مدتها بود که زبان خود را فراموش کرده بودند و به ترکی سخن می گفتند (اوبن ص 134). درة شاهرود خلخال بزرگترین محل تجمع تاتها در آذربایجان و اردبیل است . حدود چهل روستا در این دره و یکی دو ناحیة دیگر خلخال تات نشین است (ناصر دفتر روائی ص 284 291ـ292 بازن ج 2 ص 83 دانشنامة ایران و اسلام ج 1 ص 64). در نیمة قرن سیزدهم مردم یکجانشین رحمت آباد و اهالی رودبار زیتون به زبانهای تاتی و گیلکی سخن می گفتند (میرزا ابراهیم ص 183 189). در قزوین نیز انبوهی از تاتها سکونت دارند. در 1276 به دستور علیقلی میرزا اعتضادالسلطنه وزیر علوم و صنایع و تجارت لغات رایج در میان تاتهای بلوک رامند و دیگر روستاهای تات نشین جنوب قزوین جمع آوری گردید و کتابی تألیف شد با عنوان رسالة لغات فرس قدیم : رساله در لغات اهل قزوین (رجوع کنید به ستوده 1334ش ص 22ـ23). اعتمادالسلطنه طایفة تات زبان جیرسابات (از طوایف بلوک زهرا و دشتابی ) را از قبایل قدیم ایران و مردمی پهلوی زبان معرفی کرده است . شمس العلما محمدمهدی عبدالرب آبادی از مؤلفان نامة دانشوران از این طایفه بود (ص 226). امروزه از جنوب غربی تا جنوب شرقی قزوین گروههای بزرگی از مردم بخشهای رامند شمالی رامند جنوبی بخشی از بوئین زهرا دودانگه افشاری دشتابی و اشتهارد تات نامیده می شوند (آل احمد ص 18 ستوده 1334ش ص 24ـ 27 بازن ج 2 ص 85 دانشنامة ایران و اسلام همانجا).
امروزه گروهی از کشاورزان بومی دماوند تات نامیده می شوند (اورکاد ص 132). و در حال حاضر تاکستان با جمعیتی قریب به 120000  به عنوان بزرگترین شهر تات نشین محسوب می شود. نکته ای که قابل توجه است مردم این منطقه با وجود هزارام مصائبی که در طی قرون متمادی با آنها روبرو گردیده اند ، معذالک هنوز هم زبان اجدادی خود را تا اندازه ای نگهداری کرده اند  و هنوز هم زبان پهلوی شایع و رایج است.  حضور تاتها در مازندران و استرآباد نیز سابقه ای طولانی دارد از قرن دهم به بعد تاتها یکی از گروههای جمعیتی ولایت استرآباد بوده اند. سلطانعلی تات در صفر 1005 استشهادنامة رعایا و مالکان قریه چوپلانی استرآباد را دربارة «حقابة » آن روستا تأیید کرده بود (ستوده 1349 ش ج 7 ص 222ـ223). در دورة نهضت مشروطه زبان تاتی در ولایت استرآباد رایج بود و گروههایی از تاتها در بلوک سدن رستاق استرآباد و شهر اشرف (بهشهر امروزی ) سکونت داشتند (رابینو ص 106 115). تاتها در شمال غربی خراسان نیز حضور دارند. جلگة رشتقاق جرگلان از بخشهای شهرستان بجنورد تات نشین است (ستوده 1349 ش ج 5 ص 512) و اهالی خوئین در شصت کیلومتری جنوب غربی زنجان و تعدادی روستاهای کوچک در اطراف خوئین و  بعضی از روستاهای دهستان گیفان بجنورد و مناطقی از سمنان  ، اردبیل ،اراک ، همدان ،خلخال و طارم ، هرزند و دیزمار و   نقاطی از قفقاز در جمهوری آذربایجان و داغستان و در میان برخی از یهودیان کوهستانی که خود را داغ ـ جَفود می نامند (اورانسکی ، ص 315) تات  نامیده می شوند. تاتی قفقاز به زبان فارسی امروز بسیار نزدیک و به گروه جنوب غربی زبانهای ایرانی منتسب است و در نتیجه با دیگر گونه های تاتی تفاوت کلی دارد ( د. اسلام ، چاپ دوم ، ذیل "Tat" ).
یارشاطر در <دستور لهجه های تاتی جنوبی > گویش تاتی را به دو دستة کلی شمالی و جنوبی تقسیم می کند. علاوه بر این تقسیم بندی ، از آنجا که تاتی هر منطقه با تاتی منطقة مجاورش نیز تفاوتهایی دارد، در معرفی گونة گویش بهتر است که هر منطقه را به همراه گونة آن آورد. مهمترین این گویشها چنین اند: تاتی کَرینگان ، تاتی گلین قیه ، تاتی هرزندی (هرزنی ) از دستة تاتی شمالی ؛ و تاتی بلوک زهرا، سگزآباد، ابراهیم آباد، اشتهارد وتاتی  تاکستان از دستة تاتی جنوبی .
تاکستانی (تاتی تاکستان ):  تاکستان بزرگترین شهر تات نشین جهان که تا 1317 ش به سیادُهُن / سیادَهَن معروف بود. این گویش گونه ای از گویش تاتی جنوبی است که به سبب شمار زیاد گویشوران ،  گاهی گویشی مستقل دانسته می شود.
مشخصات عمومی تاتی جنوبی ، تفاوت جنس در مورد اسم ، ضمایر، افعال ، استفادة زیاد از پسواژه یا حرف اضافه پس از اسم و تفاوت صرف در افعال لازم ومتعدی در زمان گذشتة ساده و داشتن حالت متمم است .

متاسفانه تاتی به دلیل مجاورت با مناطق ترک زبان ، و فارس زبان  در معرض تهدید و نابودی است .

گردآورنده  : الهام  رحمانی

منابع :

تات ها / گیتی شکری /

تات ها چه کسانی هستند؟ / علی پورصفر قصابی نژاد /

پراکندگی قومی استان قزوین  / جامعه زنان پژوهنده قزوین /

پایگاه تالش  

 منم کوروش, شاه جهان, شاه بزرگ, شاه دادگر, شاه بابل, شاه سومر و اکد, شاه چهار گوشه جهان. پسر کمبوجیه, شاه بزرگ, شاه آنشان, نوه کوروش, شاه بزرگ, شاه آنشان, نبیره چیش پیش, شاه بزرگ, شاه آنشان.

آنگاه که بدون جنگ و پیکار وارد بابل شدم, همه مردم گامهای مرا با شادمانی پذیرفتند. در بارگاه پادشاهان بابل بر تخت شهریاری نشستم, مردوک خدای بزرگ دلهای پاک مردم بابل را متوجه من کرد... زیرا من او را ارجمند و گرامی داشتم.

ارتش بزرگ من به آرامی وارد بابل شد. نگذاشتم رنج و آزاری به مردم این شهر و این سرزمین وارد آید.

وضع داخلی بابل و جایگاههای مقدسش قلب مرا تکان داد... من برای صلح کوشیدم. من برده داری را برانداختم, به بدبختی های آنان پایان بخشیدم.

فرمان دادم که همه مردم در پرستش خدای خودآزاد باشند و آنان را نیازارند. فرمان دادم که هیچکس اهالی شهر را از هستی ساقط نکند.

مردوک خدای بزرگ از کردار من خشنود شد و برکت و مهربانی اش را ارزانی داشت. ما همگی شاد مانه و در صلح و آشتی مقام بلندش را ستودیم...

من همه شهرهایی را که ویران شده بود از نو ساختم. فرمان دادم تمام نیایشگاههایی را که بسته شده بود, بگشایند. همه خدایان این نیایشگاهها را به جای خود بازگرداندم.

همه مردمانی را که پراکنده و آواره شده بودند, به جایگاههای خود برگرداندم و خانه های ویران آنان را آباد کردم.

همچینن پیکره خدایان سومر و اکد را که نبونید بدون واهمه از خدای بزرگ به بابل آورده بود, به خشنودی مردوک, خدای بزرگ و به شادی و خرمی به نیایشگاههای خودشان بازگرداندم. باشد که دلها شاد گردد.

بشود که خدایانی که آنها را به جایگاه های مقدس نخستین شان بازگرداندم, هر روز در پیشگاه خدای بزرگ برایم زندگانی بلند خواستار باشند...

من برای همه مردم, جامعه ای آرام مهیا ساختم و صلح و آرامش را به تمامی مردم اعطا کردم.

 دقیقاً مشخص نیست این نام گذاری  از کجا و چگونه شروع شد ولی به نظر میرسد  این انسجام  سایت های میهنی برای نام گذاری سال 86 به نام کوروش کبییر بی ارتباط با خبرهایی که از سد سیوند می رسد نباشد هر چند این نام گذاری حداقل در داخل کشور به صورت رسمی تائید نشد ولی می تواند  ذهن های بیدار و دوست داران صلح و آرامش  را به شناختن و شناساندن دوباره این ابر مرد دادگر تشویق کند .

گویش تاتی از کهن ترین گویش های رایج در کشور است که در بخش هایی از استان مرکزی با آن تکلم می شود.

در ایران بیش از 9000 گویش رواج دارد که یکی از آنها زبان تاتی است. که بیش از 3000 سال قدمت دارد.

در استان مرکزی علاوه بر وفس ، و روستا های اطراف آن ، مردم شهر دلیجان نیز به زبان تاتی با لهجه راجی صحبت می کنند .

ودر مجموع  بیش از 50 هزار نفر در استان مرکزی تات زبانند.

گردآوری واژه ها ، ضبط سخنان تات زبانان و آموزش آن از بهترین راهکارهای نگهداشت و انتقال این زبان است و رسانه ها نیز در معرفی این زبان نقش اساسی دارند.